نجات برنج ایرانی در دل خشکسالی

رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی از آغاز طرح «جهش تولید در برنج» خبر داد؛ طرحی که با هدف افزایش بهره‌وری، بهینه‌سازی مصرف آب، اصلاح الگوی کشت و واردات ارقام مقاوم به خشکی طراحی شده است. در شرایطی که خشکسالی‌های پی‌در‌پی و تغییرات اقلیمی تولید این کالای استراتژیک را به خطر انداخته، مسئولان با همکاری ستاد اجرایی فرمان امام و دیگر نهادها امیدوارند در چهار سال آینده ۹۰ درصد نیاز داخلی به برنج را تأمین کنند.

برنج؛ محصولی فراتر از غذا

به گزارش اقتصاد ملی ،برنج، این دانه سفید و خوش‌عطر، از دیرباز نه تنها در سبد غذایی خانوارهای ایرانی جایگاه ویژه‌ای داشته، بلکه به نماد هویت فرهنگی و اقتصادی بسیاری از مناطق، به‌خصوص در شمال ایران، تبدیل شده است. استان‌های گیلان و مازندران که عمده تولید برنج کشور را بر دوش می‌کشند، با روش‌های سنتی کشت و وابستگی فراوان به منابع آبی، نقش کلیدی در تأمین امنیت غذایی و حفظ میراث کشاورزی ایران دارند.اما امروزه این محصول استراتژیک با چالش‌های جدی مواجه است که تهدیدی برای آینده خودکفایی و اقتصاد کشاورزی کشور محسوب می‌شوند.

بحران آب و تاثیر آن بر تولید برنج

خشکسالی‌های شدید و کاهش بارندگی‌های سال‌های اخیر، یکی از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده تولید برنج در ایران است. روش‌های سنتی کشت برنج، به ویژه کشت غرقابی که نیازمند حجم زیادی آب است، در شرایط کاهش منابع آبی کارایی خود را از دست داده‌اند. کاهش سطح آب‌های زیرزمینی و افت منابع آبی باعث شده کشاورزان در استان‌های شمالی با محدودیت جدی آب مواجه شوند و این موضوع مستقیماً سطح زیر کشت و میزان تولید را کاهش دهد.گزارش‌ها حاکی از آن است که در برخی مناطق سطح زیر کشت برنج تا ۲۰ درصد کاهش یافته است. این کاهش تولید، قیمت برنج را در بازار افزایش داده و فشار اقتصادی به ویژه بر اقشار کم‌درآمد را بیشتر کرده است.

تغییرات اقلیمی؛ پیچیدگی‌های تازه در کشت برنج

افزون بر خشکسالی، تغییرات اقلیمی باعث شده الگوهای بارندگی به صورت نامنظم و غیرقابل پیش‌بینی درآید. گرمایش زمین نیز شرایط رشد برنج را دشوارتر کرده و کشاورزان را در مواجهه با خسارات غیرمنتظره قرار داده است. همچنین فرسایش خاک و اثرات سوء استفاده بیش از حد از کودهای شیمیایی، کیفیت زمین‌های کشاورزی را تهدید می‌کند و در بلندمدت می‌تواند باعث کاهش عملکرد محصول شود.این عوامل، همراه با هزینه‌های بالای تولید، باعث شده کشاورزان سودآوری لازم را نداشته باشند و برخی از آن‌ها به فکر تغییر کاربری زمین‌ها بیفتند که خود می‌تواند منجر به کاهش تولید داخلی و تهدید هویت کشاورزی منطقه شود.

راهکارهای نوین برای حفظ تولید برنج ایرانی

در چنین شرایطی، ضرورت دارد تا با اتخاذ رویکردهای علمی و مدیریتی، به سمت افزایش بهره‌وری و کاهش مصرف آب حرکت کنیم. استفاده از فناوری‌های نوین کشاورزی، مانند کشت خشکه‌کاری (کشت برنج بدون غرقاب کردن مزارع) و سیستم‌های آبیاری مدرن مانند آبیاری قطره‌ای، می‌تواند به بهینه‌سازی مصرف آب کمک کند.همچنین معرفی و توسعه ارقام مقاوم به کم‌آبی و مقاوم به تنش‌های اقلیمی، گام مهمی در حفظ تولید است. همکاری‌های بین‌المللی و واردات ارقام مقاوم نیز به عنوان راهبردی برای کاهش ریسک‌های ناشی از تغییرات اقلیمی مطرح شده‌اند.

طرح «جهش تولید در برنج» و اهداف کلان آن

غلامرضا گل‌محمدی، رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به آغاز طرح «جهش تولید در برنج» اعلام کرد که این طرح مشابه طرح موفق جهش تولید گندم است و با همکاری ستاد اجرایی فرمان امام به اجرا درآمده است.وی تصریح کرد: «در این طرح هدف اصلی افزایش بهره‌وری، کاهش مصرف آب و اصلاح الگوی کشت برنج است. همچنین برنامه‌ریزی برای واردات ارقام پُرمحصول و مقاوم به خشکی از کشور چین که دارای سابقه کشت دیم در برنج است، در دستور کار قرار گرفته است.»

اصلاح الگوی مصرف؛ ضرورتی اجتناب‌ناپذیر

گل‌محمدی همچنین به اهمیت اصلاح فرهنگ مصرف برنج در کشور اشاره و تأکید کرد: «یکی از چالش‌های اصلی، میزان بالای ضایعات و مصرف ناپایدار برنج است که باید با آموزش و فرهنگ‌سازی از طریق رسانه‌ها و همکاری وزارت بهداشت کاهش یابد.»او یادآور شد: «در بسیاری از کشورهای جهان، برنج به عنوان غذای روزانه مصرف نمی‌شود، اما در ایران برخی تصور می‌کنند اگر یک روز برنج نخورند، چیزی کم دارند. این طرز تفکر باید اصلاح شود و فرهنگ مصرف بهینه برنج نهادینه گردد.»

نقش سیاست‌ها و حمایت‌های دولتی

تحقق اهداف طرح جهش تولید برنج بدون حمایت‌های همه‌جانبه دولتی امکان‌پذیر نیست. لازم است دولت با ارائه یارانه‌های هدفمند به کشاورزان، بهبود زیرساخت‌های آبیاری، سرمایه‌گذاری در تحقیقات کشاورزی و ایجاد سازوکارهای حمایتی، زمینه را برای افزایش تولید پایدار فراهم آورد.همچنین تشویق مصرف‌کنندگان به استفاده از برنج ایرانی و اطلاع‌رسانی درباره کیفیت و مزایای آن می‌تواند به حفظ سهم بازار داخلی و کاهش وابستگی به واردات کمک کند.

چشم‌انداز آینده برنج ایرانی

با اجرای طرح «جهش تولید در برنج» و برنامه‌ریزی‌های انجام شده، امید می‌رود که تا چهار سال آینده ایران بتواند به ۹۰ درصد خودکفایی در تولید برنج برسد. این هدف اگرچه بلندپروازانه است اما با عزم ملی و همکاری تمامی ذینفعان قابل تحقق خواهد بود.این امر نه تنها به تأمین امنیت غذایی کشور کمک می‌کند، بلکه به حفظ هویت فرهنگی، اشتغال کشاورزان و پایداری محیط زیست نیز یاری خواهد رساند.

برنج ایرانی، میراثی که باید حفظ شود

برنج در فرهنگ و سفره ایرانی‌ها نقش مهمی دارد و باید برای حفظ این میراث تلاش کرد. بدون اقدام فوری در مقابله با چالش‌های اقلیمی، اصلاح الگوی کشت و مصرف و حمایت از کشاورزان، آینده برنج ایرانی در خطر خواهد بود.طرح جهش تولید در برنج می‌تواند نقطه عطفی باشد در تاریخ کشاورزی ایران، به شرطی که با مشارکت همه‌جانبه دولت، کشاورزان، محققان و مردم همراه باشد.

۲