سفر از جیب مردم

در حالی که تخصیص ارز مسافرتی باید محرک سفرهای خارجی ایرانیان و توسعه گردشگری باشد، سوءاستفاده از این ارز و مسیرهای پیچیده تخصیص آن، به عاملی برای خروج منابع ارزی و ایجاد رانت‌های اقتصادی تبدیل شده است. دولت با وجود صف‌های طولانی و تخلفات متعدد ایرلاین‌ها، هنوز اقدامی جدی برای اصلاح این سیاست‌ها انجام نداده است.

به گزارش اقتصاد ملی ، ارز مسافرتی که روزگاری به‌عنوان ابزاری برای تسهیل سفرهای خارجی و توسعه گردشگری ایرانیان در نظر گرفته می‌شد، در عمل به محلی برای فساد، رانت و سوءاستفاده بدل شده است. دلالان ارز، بلیط‌های صوری و صف‌های طولانی در فرودگاه‌ها نشان می‌دهند که این سیاست نه تنها در خدمت مسافران واقعی قرار نمی‌گیرد، بلکه به‌جای توسعه گردشگری، منابع ارزی کشور را به خارج از مرزها هدایت می‌کند. دولت با وجود این مشکلات، هنوز اقدامی اساسی برای نظارت و اصلاح فرآیند تخصیص ارز مسافرتی انجام نداده است.

ارز مسافرتی؛ هدف و چالش‌ها

تخصیص ارز مسافرتی از جمله سیاست‌هایی است که در سال‌های گذشته با هدف تسهیل سفر ایرانیان به خارج از کشور، در قالب تخصیص ارز دولتی برای مسافران در نظر گرفته شده است. این سیاست به‌طور خاص به دنبال حمایت از گردشگری، تسهیل ارتباطات بین‌المللی و فراهم کردن فرصتی برای ایرانیان برای سفر به خارج بوده است. اما در عمل، ضعف‌های اجرایی و حواشی آن، زمینه‌ساز بروز مشکلاتی جدی شده است.آمارها نشان می‌دهند که روند تخصیص ارز مسافرتی به‌صورت روزافزون با مشکلاتی همراه بوده است. صف‌های طولانی در فرودگاه امام خمینی (ره) و مشکلات متعدد مسافران برای دریافت ارز، تنها یکی از این چالش‌هاست. علاوه بر این، بلیط‌های صوری، دریافت ارز بدون ارائه اسناد معتبر، و خروج منابع ارزی به‌واسطه دلالان، مسئله‌ای است که همچنان به قوت خود باقی است.

دلالان و سوءاستفاده از ارز مسافرتی

یکی از اصلی‌ترین مشکلات تخصیص ارز مسافرتی، سوءاستفاده دلالان از این سیستم است. برخی افراد با خرید ارزان‌ترین بلیط‌های خارجی، به فرودگاه می‌روند، ارز مسافرتی دریافت می‌کنند و سپس یا سفر خود را انجام نمی‌دهند یا بلیط را کنسل کرده و سود کلانی از اختلاف قیمت بین ارز دولتی و نرخ بازار آزاد به‌دست می‌آورند. این روند باعث شده تا هدف اصلی تخصیص ارز، که همانا تسهیل سفر برای مسافران واقعی است، به‌طور جدی تحت‌الشعاع قرار بگیرد.انتقادهایی که از این شیوه تخصیص ارز مطرح می‌شود، نشان می‌دهد که ارز مسافرتی عملاً به ابزاری برای بهره‌برداری اقتصادی توسط افراد و گروه‌های خاص تبدیل شده است. به‌طور مثال، برخی افراد از طریق خرید بلیط‌های صوری، ارز را دریافت کرده و آن را در بازار آزاد به فروش می‌رسانند. در نتیجه، منابع ارزی کشور به‌جای صرف توسعه گردشگری، در دست دلالان و سودجویان قرار می‌گیرد.

تخصیص ارز و فشار به منابع ارزی کشور

با توجه به محدود بودن منابع ارزی کشور، تخصیص ارز مسافرتی به‌ویژه در سال‌های اخیر که بحران ارزی بیشتری وجود دارد، تبدیل به یک مسئله حاد شده است. بسیاری از فعالان اقتصادی بر این باورند که این سیاست باید از نو طراحی شود تا نه تنها تسهیل سفر را هدف گیرد، بلکه از هدر رفت منابع ارزی کشور نیز جلوگیری کند. به‌ویژه در شرایطی که محدودیت‌های ارزی کشور به‌شدت افزایش یافته، تخصیص ارز مسافرتی به شیوه فعلی، فشار مضاعفی به منابع ارزی کشور وارد می‌آورد.مسئولان بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (بانک مرکزی) مدعی هستند که روند تخصیص ارز به روال عادی برگشته و صف‌ها کاهش یافته‌اند، اما واقعیت‌ها نشان می‌دهند که همچنان در عمل، مشکلات بسیاری در این زمینه وجود دارد. حتی برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که همچنان دلالان به راحتی از این سیاست سوءاستفاده می‌کنند و ارز مسافرتی را به‌جای مصرف در سفرهای خارجی، در بازار آزاد به فروش می‌رسانند.

نظارت ضعیف و فساد سیستمی

یکی دیگر از عوامل اصلی مشکلات تخصیص ارز مسافرتی، ضعف در نظارت و کنترل بر فرآیند تخصیص و توزیع ارز است. مسئولان دولت و بانک مرکزی در برخی موارد، ادعا می‌کنند که این فرآیند به‌طور کامل فیلتر شده و مسافر باید از گیت پلیس عبور کند و از شعب بانک‌های مستقر در فرودگاه یا دستگاه‌های موجود ارز خود را دریافت کند. اما گزارش‌ها نشان می‌دهند که این شیوه نظارتی نیز دور زده شده و افراد به‌راحتی می‌توانند ارز مسافرتی افراد دیگر را دریافت کنند. این ضعف در نظارت، نه تنها باعث سوءاستفاده از منابع ارزی کشور شده، بلکه باعث نارضایتی عمومی و اعتراض مسافران واقعی نیز گردیده است.

راهکارها و ضرورت اصلاح سیاست‌ها

پیش از هر چیزی، برای اصلاح این سیاست و جلوگیری از هدررفت منابع ارزی، نیاز است تا فرآیند تخصیص ارز مسافرتی به‌طور اساسی بازنگری شود. ابتدا باید مشخص شود که چه کسانی واقعاً مستحق دریافت ارز مسافرتی هستند و چگونه می‌توان از بروز تخلفات جلوگیری کرد. ایجاد سیستمی شفاف و مبتنی بر اسناد مثبت گردشگری برای اطمینان از استفاده درست از ارز مسافرتی ضروری است.یکی از پیشنهادات کارشناسان اقتصادی، ایجاد سیستم‌های هوشمندتر برای نظارت بر تخصیص ارز است. به‌عنوان مثال، استفاده از سامانه‌های آنلاین برای ثبت و تأیید سفرهای خارجی و تنها تخصیص ارز برای مسافرانی که سفر خود را ثبت کرده‌اند، می‌تواند تا حد زیادی از سوءاستفاده‌ها بکاهد. همچنین باید نظارت‌های سختگیرانه‌تری بر بلیط‌های خریداری‌شده و به‌ویژه روی سفرهای صوری اعمال شود.

ارز مسافرتی باید ابزاری برای تسهیل سفر و حمایت از گردشگری باشد، اما در عمل به‌دلیل ضعف‌های اجرایی و سوءاستفاده‌های موجود، به یک رانت اقتصادی تبدیل شده است. دولت باید هرچه سریع‌تر دست به اصلاح سیاست‌های تخصیص ارز مسافرتی بزند تا از هدر رفت منابع ارزی جلوگیری کرده و به جای آن، از این منابع برای توسعه گردشگری و تسهیل سفرهای خارجی برای ایرانیان استفاده کند. تا زمانی که نظارت و شفافیت در فرآیند تخصیص ارز به‌درستی انجام نشود، این سیاست همچنان زمینه‌ساز سوءاستفاده و فساد خواهد بود.