ریاست چرخشی بر بحران پایدار

دولت ایران در حالی با دومین استعفای محمدرضا فرزین، رئیس‌کل بانک مرکزی، روبرو می‌شود که تکرار تغییرات مدیریتی در این نهاد مهم اقتصادی، پرسش‌هایی را درباره تأثیر این تغییرات بر بازار ارز و ثبات اقتصادی کشور به وجود آورده است. آیا با تغییر روسای کل بانک مرکزی، نوسانات نرخ دلار کاهش خواهد یافت؟ آیا ایران از بحران ارز عبور خواهد کرد؟

به گزارش اقتصاد ملی ، در روزهای اخیر، استعفای محمدرضا فرزین از ریاست بانک مرکزی ایران بار دیگر توجه‌ها را به سمت مسائل ارزی جلب کرده است. فرزین که در ماه‌های اخیر با مشکلات متعددی در مدیریت نوسانات ارزی مواجه شده بود، برای دومین بار استعفای خود را به رئیس‌جمهور ایران تقدیم کرد. این در حالی است که در صورت تایید استعفای فرزین، عبدالناصر همتی، که پیش‌تر در دوران ریاست‌جمهوری حسن روحانی ریاست بانک مرکزی را بر عهده داشت، به جای او خواهد نشست.

این تغییرات مدیریتی در حالی انجام می‌شود که بررسی تاریخچه تغییرات روسای کل بانک مرکزی ایران از دهه ۹۰ تاکنون نشان می‌دهد، نوسانات نرخ ارز یکی از مهم‌ترین عوامل تغییرات در این نهاد پولی و بانکی بوده است. در کنار آن، استیضاح وزرای اقتصادی نیز به دلیل بحران‌های ارزی، به مسئله‌ای تکراری تبدیل شده است.

تاریخچه تغییرات روسای بانک مرکزی و وزرای اقتصادی

از ابتدای دهه ۹۰ تاکنون، ایران شاهد تغییرات متعدد در رأس بانک مرکزی بوده است. محمدرضا فرزین، به عنوان رئیس‌کل بانک مرکزی، به‌ویژه در یک سال اخیر با فشارهای فزاینده ناشی از نوسانات ارز روبه‌رو بود. این نوسانات، که در برخی موارد به قیمت ورود دلار به کانال‌های جدید و بی‌سابقه‌ای رسید، باعث شد که فرزین برای دومین بار استعفا دهد.در گذشته نیز شاهد تغییرات مشابهی در مدیریت بانک مرکزی بوده‌ایم. برای مثال، در سال ۱۳۹۷، پس از افزایش شدید نرخ ارز، ولی‌الله سیف، رئیس‌کل بانک مرکزی وقت، از سمت خود استعفا داد. همین‌طور در دوران وزارت مسعود کرباسیان، وزیر اقتصاد دولت دوازدهم، نوسانات شدید ارز باعث شد تا وی به‌خاطر ناتوانی در کنترل بازار ارز از سمت خود برکنار شود.تغییرات مکرر در رهبری بانک مرکزی و وزارت اقتصاد نشان‌دهنده ناکامی در مدیریت بحران‌های ارزی و اقتصادی است. در این میان، فشارهای سیاسی و اقتصادی، به‌ویژه از سوی مجلس و منتقدان، همیشه به ایجاد تغییرات در سطوح عالی مدیریتی منجر شده است.

واکنش بازار به تغییرات مدیریتی

در حالی که تغییر رئیس‌کل بانک مرکزی به‌طور معمول موجب امیدواری‌های مقطعی در بازار ارز می‌شود، تجربه تاریخی نشان می‌دهد که این تغییرات به‌طور دائم نتایج مثبتی را در پی نداشته‌اند. بررسی روند قیمت دلار در بازار آزاد از ابتدای دهه ۹۰ تاکنون نشان می‌دهد که هرچند در مقاطع کوتاهی پس از تغییرات مدیریتی، بازار به آرامش نسبی می‌رسد، اما این روند معمولاً دوام زیادی ندارد و نوسانات ارزی دوباره شروع می‌شود.برای مثال، در سال ۱۳۹۷، پس از تغییر رئیس‌کل بانک مرکزی و شروع به کار عبدالناصر همتی، قیمت دلار به‌طور موقت کاهش یافت؛ اما این آرامش چندان پایدار نبود و نوسانات جدیدی در بازار ارز به‌وجود آمد.این روند تکراری نشان می‌دهد که تغییر مدیران عالی‌رتبه، به تنهایی نمی‌تواند مشکل اصلی بحران ارزی را حل کند.

عوامل مؤثر در نوسانات ارزی

اقتصاددانان و تحلیلگران بر این باورند که ریشه نوسانات نرخ ارز در اقتصاد ایران، تنها به تغییرات مدیریتی محدود نمی‌شود. یکی از مهم‌ترین عوامل، وجود ارز چندنرخی است که به تضعیف بازار ارز رسمی و تقویت بازار غیررسمی یا سیاه کمک می‌کند. این امر باعث می‌شود که تفاوت‌های قیمتی زیادی بین نرخ‌های ارز رسمی و آزاد به‌وجود آید و همین تفاوت‌ها خود عاملی برای نوسانات شدید در بازار باشد.علاوه بر این، کاهش درآمدهای نفتی و وابستگی شدید اقتصاد ایران به صادرات نفت نیز تأثیر زیادی بر افزایش نرخ ارز دارد. کاهش صادرات نفت در سال‌های اخیر و تحریم‌های بین‌المللی باعث کاهش شدید منابع ارزی کشور و افزایش فشار بر بازار ارز شده است. در نتیجه، با کاهش عرضه ارز در بازار، نرخ دلار به‌طور پیوسته افزایش می‌یابد.

آینده بازار ارز و راهکارهای اصلاحی

یکی از سوالات مهمی که در شرایط کنونی مطرح می‌شود، این است که آیا تغییر رئیس‌کل بانک مرکزی و یا وزرای اقتصادی می‌تواند به‌طور اساسی مشکلات ارزی را حل کند؟ بررسی‌ها نشان می‌دهد که برای مهار نوسانات ارزی، باید اقداماتی ساختاری و اصلاحی در دستور کار قرار گیرد. یکی از این اقدامات، اصلاح نظام ارزی کشور و ایجاد یک نرخ ارز واحد است. همچنین، باید به تقویت منابع ارزی کشور از طریق توسعه صادرات غیرنفتی و جذب سرمایه‌گذاری خارجی توجه شود.اقتصاددانان معتقدند که در شرایط کنونی، تغییرات مدیریتی نمی‌تواند به‌تنهایی نرخ ارز را به حالت عادی برگرداند. برای رسیدن به ثبات در بازار ارز، نیاز به اصلاحات بنیادی در سیاست‌های پولی، ارزی و تجاری کشور وجود دارد.

در نهایت، تغییرات مدیریتی در رأس بانک مرکزی و وزارت اقتصاد ایران، علی‌رغم اینکه در کوتاه‌مدت ممکن است برخی از انتظارات تورمی را کاهش دهند، اما نمی‌توانند به‌طور دائم و اساسی بحران ارزی را حل کنند. بحران ارز در ایران به عواملی فراتر از مدیریت فردی برمی‌گردد و نیاز به اصلاحات ساختاری در سیاست‌های پولی و اقتصادی کشور دارد.باید دید که آیا دولت و مسئولان اقتصادی ایران به‌جای تغییرات مکرر مدیریتی، به راهکارهای بنیادی و درازمدت برای حل بحران‌های ارزی خواهند پرداخت یا خیر.