بازی بزرگ نفت، از هرمز تا ذخایر استراتژیک چین

در حالی که تنش‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه بار دیگر بازار جهانی انرژی را در وضعیت آماده‌باش قرار داده، احتمال بسته شدن تنگه هرمز به یکی از جدی‌ترین دغدغه‌های فعالان بازار نفت تبدیل شده است. کارشناسان هشدار می‌دهند توقف روزانه ۲۰ میلیون بشکه نفت، می‌تواند معادلات عرضه و تقاضا را به‌طور بنیادین برهم بزند. با این حال، به گفته فریدون برکشلی، رئیس مرکز مطالعات انرژی وین، این‌بار نه فقط تنگه هرمز، بلکه تصمیم چین و ذخایر بی‌سابقه نفتی این کشور، عامل اصلی تعیین‌کننده ثبات یا بی‌ثباتی بازار جهانی نفت خواهد بود.

به گزارش اقتصاد ملی ، بازار جهانی نفت در روزهای اخیر بار دیگر شاهد نوسانات شدید قیمتی بوده است؛ نوساناتی که ریشه آن را باید در تحولات ژئوپلیتیکی منطقه خاورمیانه، افزایش تنش‌ها میان قدرت‌های بزرگ و گمانه‌زنی‌ها درباره آینده یکی از حیاتی‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان جست‌وجو کرد. تنگه هرمز، این آبراه استراتژیک که شریان حیاتی انتقال نفت از خلیج‌فارس به بازارهای جهانی محسوب می‌شود، اکنون در کانون توجه رسانه‌ها، دولت‌ها و فعالان اقتصادی قرار گرفته است.

بر اساس برآوردهای رسمی، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی از تنگه هرمز عبور می‌کند؛ رقمی که معادل نزدیک به یک‌پنجم مصرف روزانه نفت جهان است. هرگونه اختلال در این مسیر، حتی در کوتاه‌مدت، می‌تواند بازار انرژی را با شوکی بی‌سابقه مواجه کند.در همین رابطه، برخی مقامات ایرانی در هفته‌های گذشته از احتمال بسته شدن تنگه هرمز در صورت تشدید فشارها و تهدیدات سخن گفته‌اند؛ موضوعی که بلافاصله واکنش بازارهای جهانی را در پی داشت و باعث افزایش قیمت نفت در معاملات آتی شد.

حذف ۲۰ میلیون بشکه؛ سناریویی متفاوت از بحران‌های گذشته

فریدون برکشلی، رئیس مرکز مطالعات انرژی وین و کارشناس ارشد حوزه انرژی، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به شرایط خاص کنونی بازار نفت، تأکید می‌کند که وضعیت فعلی با بحران‌های پیشین تفاوت ماهوی دارد.وی می‌گوید:در دو تا سه سال گذشته، بازار جهانی نفت با حجم قابل‌توجهی از بحران‌های بین‌المللی مواجه بوده است. از جنگ اوکراین گرفته تا تنش‌های خاورمیانه، همگی بر ساختار بازار تأثیر گذاشته‌اند. اما حذف یا توقف صادرات ۲۰ میلیون بشکه نفت در روز از بازار، موضوعی کاملاً متفاوت و بی‌سابقه است.به گفته برکشلی، حتی بزرگ‌ترین شوک‌های عرضه در دهه‌های گذشته نیز به‌ندرت چنین حجمی از نفت را به‌طور ناگهانی از چرخه بازار خارج کرده‌اند. از این رو، بسته شدن کامل تنگه هرمز می‌تواند پیامدهایی فراتر از افزایش قیمت‌ها داشته باشد و نظم فعلی بازار انرژی را به چالش بکشد.

تنگه هرمز؛ فقط یک گذرگاه نفتی نیست

برکشلی با رد نگاه تقلیل‌گرایانه به تنگه هرمز، تأکید می‌کند که اهمیت این آبراه تنها به صادرات نفت کشورهای حاشیه خلیج‌فارس محدود نمی‌شود.وی خاطرنشان می‌کند: باید توجه داشت که تنگه هرمز فقط گذرگاه نفت کشورهای پیرامونی میان ایران و عمان نیست. این تنگه شامل صادرات خود ایران هم می‌شود و علاوه بر نفت، تمامی کشتیرانی تجاری را تحت تأثیر قرار می‌دهد.به بیان دیگر، انسداد تنگه هرمز نه‌تنها بازار انرژی، بلکه زنجیره تأمین جهانی، تجارت کالا، حمل‌ونقل دریایی و حتی قیمت مواد غذایی و کالاهای اساسی را نیز با اختلال جدی مواجه خواهد کرد. از همین روست که بسیاری از اقتصاددانان، تنگه هرمز را یکی از «نقاط خفگی» اقتصاد جهانی می‌دانند.

از تهدید محدود تا انسداد کامل

رئیس مرکز مطالعات انرژی وین در ادامه به سناریوهای مختلف درگیری در تنگه هرمز اشاره می‌کند و می‌گوید: تهدید محدود، مشابه آنچه در دوران جنگ تحمیلی شاهد بودیم، مانند حمله به کشتی‌های کشورهای متخاصم، یک احتمال است. اما انسداد کامل تنگه، از طریق مین‌گذاری یا غرق کردن تعدادی کشتی در عرض تنگه، نیز از نظر فنی امکان‌پذیر است.این تمایز از آن جهت اهمیت دارد که واکنش بازار جهانی نفت به هر یک از این سناریوها متفاوت خواهد بود. در حالی که تهدید محدود می‌تواند باعث افزایش مقطعی قیمت‌ها شود، انسداد کامل تنگه هرمز احتمالاً به جهش‌های چندده‌دلاری قیمت نفت و حتی ورود اقتصاد جهانی به فاز رکودی منجر خواهد شد.

آمریکا و راهبرد تسلط بر گذرگاه‌های حیاتی

برکشلی در بخش دیگری از سخنان خود، نگاه‌ها را از منطقه خاورمیانه فراتر برده و به رقابت راهبردی آمریکا و چین اشاره می‌کند. وی معتقد است که یکی از اهداف کلیدی آمریکا، تسلط بر گذرگاه‌های حیاتی انرژی و تجارت جهانی است.به گفته این کارشناس انرژی: یکی از اهداف مهم و راهبردی ترامپ، در اختیار گرفتن تنگه‌هاست. آمریکا به دنبال مسدود کردن یا کنترل تنگه هرمز و همچنین ۶ تا ۷ گذرگاه آبی دیگر است که برای چین حیاتی محسوب می‌شوند.وی این سیاست را بخشی از پروژه‌ای بزرگ‌تر توصیف می‌کند که می‌توان آن را «یک کمربند، یک جاده نوین آمریکایی» نامید؛ پروژه‌ای که هدف آن تسلط بر شریان‌های اصلی انتقال کالا و انرژی در جهان است.

آیا آمریکا تنگه هرمز را می‌بندد؟

برکشلی با طرح یک فرضیه قابل‌تأمل می‌گوید: این احتمال وجود دارد که در حالی که ما مشغول گفت‌وگو درباره بستن تنگه هرمز هستیم، آمریکا در حال برنامه‌ریزی برای کنترل عبور و مرور در خلیج‌فارس و باب‌المندب از طریق ناوهای خود باشد.چنین سناریویی، اگرچه در ظاهر دور از ذهن به نظر می‌رسد، اما در چارچوب رقابت ژئوپلیتیکی آمریکا و چین قابل تحلیل است. کنترل گذرگاه‌های دریایی، ابزار قدرتمندی برای اعمال فشار اقتصادی و سیاسی بر رقبا به شمار می‌رود.

میانجیگری منطقه‌ای؛ تلاشی برای جلوگیری از فاجعه

به گفته این کارشناس ارشد انرژی، بخشی از تحرکات دیپلماتیک کم‌سابقه کشورهای منطقه برای میانجیگری میان ایران و آمریکا نیز از همین واقعیت‌های ژئو استراتژیک نشأت می‌گیرد.برکشلی تأکید می‌کند: در چنین شرایطی، بحث این‌که در صورت وقوع درگیری در تنگه هرمز، قیمت جهانی نفت به چه اعدادی می‌رسد، موضوعی فرعی است. مسئله اصلی، جلوگیری از وقوع بحرانی است که می‌تواند کل اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار دهد.

نقش کلیدی چین در ثبات بازار نفت

در میان تمامی این سناریوها، برکشلی یک عامل تعیین‌کننده را برجسته می‌کند: چین. وی معتقد است که موضع‌گیری پکن و میزان ذخایر استراتژیک نفتی این کشور، نقشی کلیدی در مدیریت شوک احتمالی بازار خواهد داشت.وی می‌گوید: بدیهی است که با بسته شدن تنگه هرمز، قیمت‌ها افزایش چشمگیری پیدا می‌کنند، اما موضع‌گیری چین بسیار مهم است. چین ماه‌هاست که در حال افزایش ذخایر نفتی استراتژیک خود است و امروز حدود ۱.۴ میلیارد بشکه ذخیره نفت دارد.به گفته برکشلی، این حجم از ذخایر معادل حدود شش ماه مصرف نفت چین است؛ رقمی که در تاریخ سیاست انرژی این کشور بی‌سابقه محسوب می‌شود.

ذخایر بی‌سابقه؛ نشانه پیش‌بینی یک بحران؟

رئیس مرکز مطالعات انرژی وین در پایان با اشاره به زمان‌بندی این ذخیره‌سازی گسترده می‌گوید: این سطح از ذخیره‌سازی استراتژیک نفتی از سوی چین که سابقه تاریخی ندارد، از نیمه اول سال ۲۰۲۵ و هم‌زمان با آغاز به کار ترامپ شدت گرفت. این موضوع نشان می‌دهد که چینی‌ها احتمالات سیاست‌های آمریکا در قبال خود را به‌دقت محاسبه کرده بودند.به باور بسیاری از تحلیلگران، همین آمادگی چین می‌تواند مانع از فروپاشی کامل بازار جهانی نفت در صورت بروز بحران در تنگه هرمز شود. با این حال، تردیدی نیست که جهان انرژی در آستانه یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخی خود قرار دارد؛ مقطعی که در آن، تصمیم‌های سیاسی می‌توانند سرنوشت اقتصاد جهانی را رقم بزنند.