پایان یک هدررفت ۵۰ ساله؟

اجرای پروژه‌های بزرگ ملی در کنار بهره‌گیری از ظرفیت بخش خصوصی و امضای قراردادهای مبتکرانه، رؤیای دیرینه جمع‌آوری گازهای مشعل و همراه را به هدفی در دسترس تبدیل کرده است. بهره‌برداری از «ایستگاه تقویت فشار دهلران» در دهه فجر امسال، نمادی از رویکرد تازه وزارت نفت در دولت چهاردهم برای جلوگیری از اتلاف منابع ملی و کاهش آسیب‌های زیست‌محیطی است؛ رویکردی که آمارها از جهشی بی‌سابقه در آن حکایت دارند.

به گزارش اقتصاد ملی ، در سال‌هایی نه‌چندان دور، تصویر مشعل‌های روشن در میادین نفتی، به‌ویژه در مناطق جنوبی و غربی کشور، نمادی عادی از فعالیت صنعت نفت به‌شمار می‌رفت؛ شعله‌هایی که در سکوت می‌سوختند و میلیاردها مترمکعب گاز ارزشمند را به آسمان می‌فرستادند. گازهایی که می‌توانستند خوراک صنایع پایین‌دستی، منبع تولید برق، ماده اولیه پتروشیمی‌ها و حتی منبع ارزآوری برای کشور باشند، سال‌ها به‌دلیل نبود زیرساخت، کمبود سرمایه‌گذاری یا تأخیر در اجرای طرح‌ها، سوزانده می‌شدند.

اکنون اما نشانه‌های تغییر در این روند به‌وضوح دیده می‌شود. دولت چهاردهم با قرار دادن موضوع جمع‌آوری گازهای همراه و مشعل در صدر اولویت‌های صنعت نفت، تلاش کرده است هم‌زمان با افزایش تولید نفت، از اتلاف سرمایه ملی جلوگیری کند و آثار مخرب زیست‌محیطی این فرآیند را کاهش دهد.

دهلران؛ پایان یک عادت ۵۰ ساله

در دهه فجر امسال، «ایستگاه تقویت فشار دهلران» با هدف جمع‌آوری گازهای همراه دو میدان نفتی «دانان» و «دهلران» به بهره‌برداری رسید. این دو میدان که حدود نیم قرن در حال تولید هستند، در تمام این سال‌ها گازهای همراه خود را مطابق رویه معمول گذشته می‌سوزاندند؛ گازهایی که به‌دلیل نبود تأسیسات فرآورش و انتقال، امکان بهره‌برداری از آن‌ها فراهم نبود.بهره‌برداری از ایستگاه تقویت فشار دهلران، نقطه عطفی در تاریخ فعالیت این میادین به‌شمار می‌رود. با راه‌اندازی این ایستگاه، خوراک کارخانه ان‌جی‌ال ۳۱۰۰ دهلران به‌صورت پایدار و روزانه حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار مترمکعب تأمین می‌شود؛ ظرفیتی که در ادامه زنجیره پایین‌دستی، ازجمله در پتروپالایش دهلران، به ارزش افزوده تبدیل خواهد شد.این پروژه نه‌تنها به معنای خاموش شدن بخشی از مشعل‌های قدیمی منطقه است، بلکه نشان می‌دهد حتی میادین باسابقه و سالخورده نیز می‌توانند با سرمایه‌گذاری هدفمند، وارد مرحله‌ای تازه از بهره‌وری شوند.

تکلیف قانونی برای مهار مشعل‌ها

موضوع جمع‌آوری گازهای همراه و مشعل، در قانون برنامه پنج‌ساله هفتم توسعه نیز جایگاهی ویژه دارد. بر اساس هدف‌گذاری این قانون، باید تا پایان سال ۱۴۰۷ در مجموع حدود ۴۴ میلیون مترمکعب در روز از گازهای همراه و مشعل جمع‌آوری شود. هرچند اهداف قانون به‌صورت تجمیعی برای پایان دوره پنج‌ساله تعیین شده، شورای عالی راهبری برنامه برای امکان پایش دقیق‌تر، این شاخص‌ها را به‌صورت سالانه نیز تعریف کرده است.بر اساس گزارش‌های رسمی، عملکرد صنعت نفت در سال نخست اجرای برنامه هفتم توسعه، فراتر از انتظار قانون‌گذار بوده است. طبق اعلام مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، میزان جمع‌آوری روزانه گازهای مشعل و همراه در سال ۱۴۰۲ حدود ۳ میلیون مترمکعب در روز بوده است. انتظار می‌رفت این رقم در سال ۱۴۰۳ با رشد ۳۶ درصدی به حدود ۴ میلیون و ۱۱۰ هزار مترمکعب در روز برسد، اما اجرای طرح‌های مختلف سبب شد این عدد به حدود ۹ میلیون مترمکعب در روز افزایش یابد.این رشد، به‌معنای جهشی حدود ۴۶۰ درصدی نسبت به هدف تعیین‌شده برای سال نخست برنامه است؛ عددی که نشان می‌دهد صنعت نفت، پس از سال‌ها عقب‌ماندگی، در مسیر جبران قرار گرفته است.در همین زمینه، مالک شریعتی‌نیاسر رئیس کارگروه نظارت بر اجرای برنامه هفتم توسعه در بخش انرژی مجلس، با اشاره به این رشد کم‌سابقه تأکید کرده است که اگرچه به‌دلیل عقب‌ماندگی دو دهه‌ای در این حوزه، نیاز به تلاش مضاعف وجود دارد، اما سرعت عمل وزارت نفت در سال نخست اجرای برنامه، امیدوارکننده و قابل توجه است.

دو برابر شدن جمع‌آوری در دولت چهاردهم

شتاب در جمع‌آوری گازهای همراه، تنها به آمارهای سال ۱۴۰۳ محدود نمی‌شود. بنا بر اعلام محسن پاک‌نژاد وزیر نفت، تا میانه بهمن امسال در مجموع روزانه حدود ۱۶ میلیون مترمکعب گاز همراه و مشعل جمع‌آوری شده که بیش از ۹ میلیون مترمکعب از این رقم در دولت چهاردهم محقق شده است.به بیان دیگر، در مدت فعالیت دولت چهاردهم، میزان جمع‌آوری گازهای همراه و مشعل تقریباً دو برابر شده است. این در حالی است که همچنان روزانه حدود ۵۵ میلیون مترمکعب گاز (شامل ۵۰ میلیون مترمکعب گاز همراه و ۵ میلیون مترمکعب گاز مشعل) در حال سوختن است؛ عددی که نشان می‌دهد راه پیش رو همچنان طولانی است، اما مسیر حرکت شتاب گرفته است.

پنج پروژه ملی در خط مقدم

برای تحقق اهداف برنامه هفتم توسعه، پنج پروژه بزرگ ملی در حوزه جمع‌آوری گازهای همراه و مشعل در دستور کار قرار گرفته است:پروژه ان‌جی‌ال ۳۲۰۰-پروژه ان‌جی‌ال ۳۱۰۰ دهلران-احداث کارخانه گاز و گاز مایع خارک-پروژه جمع‌آوری گازهای مشعل در پالایشگاه گاز بیدبلند خلیج فارس-طرح جمع‌آوری گازهای مشعل از سوی پتروشیمی مارون.این پروژه‌ها، ستون فقرات برنامه بلندمدت وزارت نفت برای مهار مشعل‌ها به‌شمار می‌روند. برخی از آن‌ها وارد فاز عملیاتی شده‌اند و در برخی دیگر، تأمین مالی و تکمیل زیرساخت‌ها در دستور کار است. انتظار می‌رود در صورت تأمین منابع مالی مورد نیاز، تا پایان سال ۱۴۰۷ بخش عمده‌ای از این طرح‌ها به بهره‌برداری کامل برسند.اهمیت این پروژه‌ها تنها در خاموشی مشعل‌ها خلاصه نمی‌شود. هر مترمکعب گاز جمع‌آوری‌شده، می‌تواند در زنجیره ارزش صنعت نفت و گاز به فرآورده‌های باارزش تبدیل شود؛ از گاز مایع و میعانات گرفته تا خوراک پتروشیمی و سوخت نیروگاه‌ها.

ابتکار قراردادهای کوتاه‌مدت؛ جلوگیری از اتلاف حتی یک فوت‌مکعب

در کنار پروژه‌های بلندمدت ملی، وزارت نفت رویکردی ابتکاری نیز در پیش گرفته است. با توجه به زمان‌بر بودن تکمیل برخی طرح‌های بزرگ، این وزارتخانه با طراحی قراردادهای کوتاه‌مدت مزایده و فروش، تلاش کرده است از ظرفیت بخش خصوصی برای جمع‌آوری گازهای مشعل استفاده کند.در همین راستا، به گفته امیر مقیسه مدیر سرمایه‌گذاری و توسعه کسب‌وکار شرکت ملی نفت ایران، با امضای ۱۲ قرارداد در ابتدای دی‌ماه امسال، روزانه حدود ۸ میلیون و ۵۰۰ هزار مترمکعب گاز مشعل و همراه جمع‌آوری می‌شود. دوره اجرای این طرح‌ها حدود ۱۵ ماه برآورد شده و پیش‌بینی می‌شود سالانه حدود ۶۰۰ میلیون دلار برای کشور درآمدزایی داشته باشد.همچنین اعلام شده است که تا پایان سال جاری، ۶ قرارداد دیگر نیز امضا خواهد شد که سالانه حدود ۶۵ میلیون دلار عایدی برای کشور ایجاد می‌کند. این مدل قراردادی، افزون بر کاهش هدررفت منابع، زمینه مشارکت فعال‌تر بخش خصوصی در صنعت نفت را فراهم کرده و به توزیع ریسک و تسریع اجرای طرح‌ها کمک می‌کند.

۳۲ مشعل در آستانه خاموشی

بر اساس اعلام وزیر نفت در آیین بهره‌برداری از ایستگاه تقویت فشار دهلران که با حضور رئیس‌جمهوری برگزار شد، طی ۱۵ تا ۱۶ ماه آینده و با به نتیجه رسیدن قراردادهای مرتبط با جمع‌آوری گازهای همراه و مشعل، انتظار می‌رود حدود ۳۲ مشعل خاموش شود.خاموشی این تعداد مشعل، نه‌تنها به معنای صرفه‌جویی اقتصادی است، بلکه تأثیر قابل توجهی بر کاهش انتشار آلاینده‌ها، گازهای گلخانه‌ای و بهبود کیفیت هوا در مناطق نفت‌خیز خواهد داشت. در شرایطی که جهان به‌سوی کاهش انتشار کربن و گذار انرژی حرکت می‌کند، کاهش فلرینگ (سوزاندن گازهای همراه) یکی از شاخص‌های مهم در ارزیابی عملکرد زیست‌محیطی کشورها به‌شمار می‌رود.

پیوند اقتصاد و محیط‌زیست

سال‌ها تصور می‌شد جمع‌آوری گازهای مشعل، صرفاً پروژه‌ای زیست‌محیطی است که بار مالی سنگینی بر دوش صنعت نفت می‌گذارد. اما تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که این پروژه‌ها، افزون بر کاهش آلودگی، توجیه اقتصادی قابل توجهی نیز دارند.گازهای همراه، در صورت جمع‌آوری و فرآورش، می‌توانند به محصولات باارزش صادراتی تبدیل شوند یا به تأمین پایدار انرژی داخلی کمک کنند. در شرایط ناترازی گاز در فصل سرد سال، هر مترمکعب گاز بازیابی‌شده می‌تواند بخشی از فشار بر شبکه سراسری را کاهش دهد.از سوی دیگر، کاهش سوزاندن گاز، به بهبود چهره بین‌المللی صنعت نفت ایران نیز کمک می‌کند؛ موضوعی که در مذاکرات انرژی و همکاری‌های منطقه‌ای اهمیت دارد.

مسیر پیش‌رو؛ از شتاب تا تثبیت

با وجود دستاوردهای قابل توجه، کارشناسان تأکید می‌کنند که تداوم این روند، نیازمند چند پیش‌شرط اساسی است: تأمین پایدار منابع مالی، ثبات در سیاست‌گذاری، تسهیل مشارکت بخش خصوصی و تسریع در صدور مجوزها.اگر پروژه‌های ملی طبق زمان‌بندی پیش بروند و قراردادهای کوتاه‌مدت نیز به‌درستی اجرا شوند، می‌توان امیدوار بود که تا پایان برنامه هفتم توسعه، بخش عمده‌ای از ۴۴ میلیون مترمکعب هدف‌گذاری‌شده محقق شود.آنچه امروز در دهلران و دیگر مناطق نفت‌خیز کشور در حال وقوع است، تنها یک پروژه صنعتی نیست؛ بلکه نشانه تغییری در نگاه به منابع ملی است. نگاهی که به‌جای پذیرش سوزاندن گاز به‌عنوان «امر اجتناب‌ناپذیر»، آن را اتلاف سرمایه و آسیب به محیط‌زیست می‌داند و برای مهار آن برنامه‌ریزی می‌کند.جمع‌آوری گازهای مشعل و همراه، که سال‌ها از آن به‌عنوان رؤیایی دست‌نیافتنی یاد می‌شد، اکنون با ترکیب پروژه‌های ملی و ابتکارهای قراردادی، به هدفی قابل دسترس تبدیل شده است؛ هدفی که تحقق کامل آن می‌تواند یکی از ماندگارترین میراث‌های دولت چهاردهم در صنعت نفت و اقتصاد انرژی کشور باشد.