بورس زیر آوار تحریم و جنگ

همزمان با فعال شدن مکانیزم ماشه، اعمال تحریم‌های جدید از سوی اتحادیه اروپا و تشدید تنش‌های منطقه‌ای، بازار سرمایه ایران یکی از سنگین‌ترین افت‌های سال‌های اخیر را تجربه کرد؛ افتی که طی دو ماه حدود ۱۹.۵ درصد از ارتفاع شاخص کل کاست و ارزش بازار را از ۱۰۵۰۰ همت به زیر ۸۳۰۰ همت رساند. این رخداد بار دیگر این پرسش را در افکار عمومی و میان کارشناسان مطرح کرده است: آیا تحریم‌ها واقعاً می‌توانند فرصت رشد اقتصادی باشند یا آن‌گونه که تجربه اخیر نشان می‌دهد، بیش از هر چیز سرمایه‌های مردم را هدف می‌گیرند؟

به گزارش اقتصاد ملی ، بازارهای مالی در سراسر جهان نسبت به نااطمینانی حساس‌اند؛ جنگ، تحریم و تنش‌های ژئوپلیتیکی نخستین متغیرهایی هستند که می‌توانند روند سرمایه‌گذاری را معکوس کنند. در چنین شرایطی، چشم‌انداز سودآوری شرکت‌ها تیره می‌شود، تولید از ریل طبیعی خود خارج می‌شود و سرمایه‌گذاران ترجیح می‌دهند دارایی‌های امن‌تری مانند طلا یا ارزهای خارجی را جایگزین سهام کنند.بازار سرمایه ایران نیز از این قاعده مستثنا نبود. از ۲۳ خردادماه، همزمان با آغاز حمله نظامی و افزایش تنش‌ها، فضای بورس به سرعت ملتهب شد. طبق قانون بازار سرمایه، سازمان بورس اختیار تعطیلی موقت بازار را تا عادی شدن شرایط داشت؛ تصمیمی که اتخاذ شد و بازگشایی معاملات به هفتم تیرماه موکول شد. با این حال، وقفه معاملاتی نتوانست از شدت فشار فروش بکاهد.

سقوط در اعداد و ارقام

در فاصله دو ماه پس از بازگشایی، شاخص کل بورس حدود ۱۹.۵ درصد عقب‌نشینی کرد. ارزش بازار که پیش‌تر حدود ۱۰۵۰۰ همت برآورد می‌شد، به زیر ۸۳۰۰ همت سقوط کرد. بسیاری از نمادها نیز افتی بیش از ۳۰ درصد را تجربه کردند؛ رقمی که برای میلیون‌ها سهامدار خرد به معنای کاهش محسوس ارزش دارایی‌ها بود.کارشناسان معتقدند اگر برخی اقدامات حمایتی نظیر ایجاد تالار دوم ارز توافقی انجام نمی‌شد، عمق ریزش‌ها می‌توانست شدیدتر باشد. با این حال، مجموعه بحران‌های همزمان ـ از فعال شدن مکانیزم ماشه گرفته تا تحریم‌های جدید و فضای جنگی ـ فشار مضاعفی بر بازار وارد کرد.

تحریم‌ها؛ تکرار یک تجربه تلخ

ایران طی سال‌های متمادی تحت فشار تحریم‌های ایالات متحده قرار داشته است. خروج دولت دونالد ترامپ از برجام در سال ۱۳۹۷ یکی از نقاط عطف تأثیرگذاری تحریم‌ها بر بازار سرمایه بود؛ رخدادی که به ریزش‌های سنگین و بی‌سابقه‌ای در آن مقطع انجامید. بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که اثر اصلی تحریم‌ها بر بورس در همان سال بروز کرد.با این حال، افت‌های دی ۱۴۰۴ از نظر شدت و سرعت کاهش، حتی از ریزش‌های سال ۱۳۹۷ نیز پیشی گرفت. بازار در دی‌ماه زیر بمباران اخبار منفی داخلی و بین‌المللی قرار داشت: فعال شدن مکانیزم ماشه، تحریم‌های تازه اتحادیه اروپا، جنگ تعرفه‌ای ترامپ و استقرار ادوات نظامی در خلیج فارس. هر یک از این عوامل به تنهایی می‌توانستند روند بازار را نزولی کنند؛ تجمیع آن‌ها، سقوط را تشدید کرد.

بازار در سایه نااطمینانی

در شرایط جنگی یا تحریمی، سرمایه‌گذاران بیش از هر چیز به دنبال حفظ اصل سرمایه هستند. بازدهی بازار سهام در چنین فضایی به اولویت دوم تبدیل می‌شود. حتی فعالان حرفه‌ای بازار نیز انتظار چندانی از نهاد ناظر ندارند و ریزش‌ها را «منطقی» توصیف می‌کنند، چرا که بنیان‌های سودآوری شرکت‌ها در معرض تهدید قرار گرفته است.شاخص کل در عرض ۲۴ روز کاری حدود ۱۹ درصد عقب نشست و ارزش ریالی بازار نیز با افتی ۱۸ درصدی همراه شد. مهم‌تر آنکه نشانه روشنی از تغییر روند در کوتاه‌مدت مشاهده نمی‌شود؛ به بیان دیگر، احتمال ادامه کاهش شاخص‌ها بیش از بازگشت سریع آن‌ها ارزیابی می‌شود.

پارادوکس دلار و بورس

نکته قابل توجه آن است که این سقوط در حالی رخ داد که نرخ دلار با سرعتی فزاینده در حال افزایش بود. به‌طور سنتی، رشد نرخ ارز می‌تواند برای شرکت‌های صادرات‌محور خبر مثبتی تلقی شود و ارزش اسمی بازار را بالا ببرد. اما این‌بار شدت نااطمینانی‌های سیاسی و تحریمی چنان بالا بود که حتی جهش دلار نیز نتوانست مانع افت ارزش دلاری بازار شود.ارزش دلاری بورس به محدوده ۷۵ میلیارد دلار رسید؛ رقمی که آخرین بار در خرداد ۱۳۹۸ تجربه شده بود. این عدد نشان می‌دهد بازار سرمایه ایران از منظر بین‌المللی به یکی از کم‌ارزش‌ترین دوره‌های خود بازگشته است.

آیا تحریم فرصت است؟

در سال‌های گذشته، برخی مسئولان و تحلیلگران از «تحریم به‌عنوان فرصت» سخن گفته‌اند؛ فرصتی برای خودکفایی، تقویت تولید داخلی و کاهش وابستگی به خارج. اما تجربه اخیر بازار سرمایه، پرسشی جدی در این زمینه ایجاد کرده است.وقتی تحریم‌ها منجر به کاهش صادرات، محدودیت مبادلات بانکی، افزایش هزینه‌های تأمین مواد اولیه و دشواری نقل‌وانتقال پول می‌شوند، سودآوری شرکت‌ها کاهش می‌یابد و ارزش سهام آن‌ها افت می‌کند. در چنین شرایطی، سرمایه‌گذاران خرد که بخش بزرگی از دارایی خود را وارد بورس کرده‌اند، متحمل زیان می‌شوند.قدرت تخریب تحریم‌ها در این مقطع به حدی بود که برخی تحلیلگران آن را حتی فراتر از اثر مستقیم جنگ ارزیابی می‌کنند. جنگ، گرچه شوک روانی شدیدی ایجاد می‌کند، اما تحریم‌ها به‌صورت ساختاری جریان تجارت و سرمایه را مختل می‌سازند و آثار آن‌ها ماندگارتر است.

سرمایه‌گریزی و کوچ به دارایی‌های امن

در دوره اخیر، نشانه‌های روشنی از خروج سرمایه حقیقی از بازار سهام مشاهده شد. بخشی از این منابع به بازار طلا، ارز و حتی سپرده‌های بانکی منتقل شد. سرمایه‌گذاران ترجیح دادند در فضای مبهم سیاسی، دارایی‌هایی را انتخاب کنند که ریسک کمتری دارد.این رفتار، خود به تشدید رکود بورس انجامید؛ چرا که کاهش تقاضا برای سهام، فشار فروش را افزایش داد و به شکل‌گیری چرخه‌ای نزولی انجامید.

چشم‌انداز پیش رو

اکنون پرسش اصلی این است که آیا بازار می‌تواند از این کف قیمتی بازگردد یا خیر. برخی تحلیلگران معتقدند بخش مهمی از ریسک‌ها در قیمت‌ها لحاظ شده و ارزش‌گذاری بسیاری از شرکت‌ها به سطوح جذابی رسیده است. با این حال، تا زمانی که چشم‌انداز سیاسی و تحریمی روشن نشود، بازگشت پایدار بازار دور از انتظار خواهد بود.

بازار سرمایه بیش از هر چیز به ثبات نیاز دارد؛ ثبات در سیاست خارجی، در مقررات اقتصادی و در متغیرهای کلان. بدون این ثبات، حتی افزایش نرخ ارز یا اقدامات مقطعی حمایتی نمی‌تواند روندی پایدار ایجاد کند.

سقوط اخیر بورس در پی فعال شدن مکانیزم ماشه، تحریم‌های تازه اتحادیه اروپا و تشدید تنش‌های منطقه‌ای، یکی از سنگین‌ترین افت‌های سال‌های اخیر را رقم زد. کاهش حدود ۱۹.۵ درصدی شاخص کل، سقوط ارزش بازار به زیر ۸۳۰۰ همت و رسیدن ارزش دلاری بورس به محدوده ۷۵ میلیارد دلار، نشان می‌دهد بازار سرمایه بیش از هر چیز از نااطمینانی و تحریم آسیب می‌بیند.

این رخداد بار دیگر بحث قدیمی «تحریم؛ تهدید یا فرصت» را به میان آورده است. تجربه این روزها نشان می‌دهد در غیاب ثبات و چشم‌انداز روشن، تحریم‌ها بیش از آنکه فرصت‌آفرین باشند، می‌توانند به فرسایش سرمایه ملی و تضعیف اعتماد عمومی بینجامند؛ اعتمادی که بازسازی آن، به مراتب دشوارتر از جبران اعداد و ارقام شاخص‌هاست.