درمان تورم، در خزانه دولت

در ایران، دو دیدگاه اصلی برای توضیح علل تورم وجود دارد: یکی افزایش نرخ ارز را عامل اصلی می‌داند و دیگری تورم را ناشی از حجم بالای نقدینگی و سیاست‌های مالی دولت می‌داند. در این گزارش به بررسی هر دو دیدگاه پرداخته شده است و تحلیل‌ها نشان می‌دهند که کنترل نقدینگی و اصلاحات مالی دولت، به جای تلاش برای کنترل دستوری قیمت ارز، راه‌حل اصلی برای مهار تورم است.

به گزارش اقصاد ملی ، تورم، این واژه آشنا که همواره به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های اقتصادی در کشور مطرح بوده، در ایران به شدت احساس می‌شود. تورم از یک‌سو به‌واسطه افزایش مداوم قیمت‌ها و از سوی دیگر به‌دلیل کاهش قدرت خرید مردم، به مسئله‌ای حیاتی در سیاست‌های اقتصادی تبدیل شده است. با این حال، در تحلیل علل و راهکارهای مقابله با این بحران، دو دیدگاه عمده وجود دارد: یکی بر این باور است که نرخ ارز عامل اصلی تورم است و دیگری بر این عقیده است که حجم بالای نقدینگی و سلطه مالی دولت باید عامل اصلی تورم در نظر گرفته شود.

در این گزارش، به بررسی این دو دیدگاه و تحلیل راهکارهای موجود برای کنترل تورم در ایران پرداخته می‌شود. هر یک از این دیدگاه‌ها منطق و شواهد خاص خود را دارد، اما آیا راه‌حل‌های پیشنهادی آنها در عمل موفقیت‌آمیز بوده‌اند؟

تورم در ایران از نگاه اقتصادی

ابتدا باید به این سوال پاسخ داد که «تورم» چیست؟ در تعریف اقتصادی، تورم به معنای افزایش مداوم سطح عمومی قیمت‌ها در یک اقتصاد است. این افزایش به گونه‌ای است که همزمان قیمت‌های مختلف کالاها و خدمات در سطح عمومی جامعه افزایش پیدا می‌کند. به عبارت ساده‌تر، تورم وقتی اتفاق می‌افتد که سطح قیمت‌ها به‌طور پیوسته بالا برود و این روند ادامه یابد.اما در ایران، تحلیلگران اقتصادی بر اساس دو رویکرد اصلی به تورم نگاه می‌کنند: یکی آن را پدیده‌ای پولی می‌داند و دیگری آن را وابسته به تغییرات نرخ ارز می‌شمارد.

دیدگاه اول: تورم به‌دلیل نقدینگی و سلطه مالی دولت

طرفداران این نظریه بر این باورند که تورم در ایران به دلیل افزایش بی‌رویه نقدینگی و سیاست‌های مالی دولت است. در واقع، این دیدگاه معتقد است که سیاست‌های مالی نادرست دولت، به ویژه استقراض از بانک مرکزی و افزایش حجم پول در گردش، موجب افزایش تورم شده است. زمانی که دولت با کسری بودجه مواجه می‌شود، برای تأمین منابع مالی خود مجبور به استقراض از بانک‌ها می‌شود و در نتیجه حجم نقدینگی در اقتصاد افزایش می‌یابد.این دیدگاه بر مبنای تجربه کشورهای مختلف مانند آرژانتین است که توانست با کاهش سلطه مالی دولت و کنترل نقدینگی تورم خود را به شدت کاهش دهد. در ایران نیز این مشکل وجود دارد که هر زمان دولت با کسری بودجه روبه‌رو می‌شود، برای جبران آن از بانک مرکزی قرض می‌گیرد. این فرآیند باعث می‌شود که نقدینگی افزایش یابد و در نتیجه تورم نیز بالا رود.دکتر تیمور رحمانی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، در تحلیل‌های خود تأکید می‌کند که نقدینگی و سلطه مالی دولت عامل اصلی تورم در ایران هستند. او در گزارشی از پژوهشکده پولی و بانکی توضیح می‌دهد که این مشکل در ایران به‌ویژه زمانی که دولت با کسری بودجه مواجه می‌شود، شدت می‌گیرد. در این حالت، بانک مرکزی برای جبران کسری بودجه، به افزایش حجم نقدینگی می‌پردازد و این افزایش نقدینگی بدون ایجاد تولید یا ارزش افزوده، باعث افزایش تورم می‌شود.

دیدگاه دوم: تورم به‌دلیل نرخ ارز و رانت‌های ارزی

دیدگاه دیگری که در ایران مطرح است، تأثیر نرخ ارز بر تورم است. طبق این دیدگاه، تغییرات نرخ ارز به‌ویژه افزایش قیمت دلار، تأثیر مستقیمی بر قیمت کالاهای داخلی و تورم دارد. طرفداران این نظریه معتقدند که به دلیل وابستگی اقتصاد ایران به واردات کالاها و مواد اولیه، افزایش نرخ ارز باعث افزایش هزینه‌های تولید و در نهایت افزایش قیمت کالاها و خدمات خواهد شد.در این دیدگاه، نرخ ارز به‌عنوان یک عامل بیرونی تأثیرگذار بر تورم مطرح می‌شود. زمانی که قیمت ارز افزایش پیدا می‌کند، تولیدکنندگان برای تأمین مواد اولیه یا کالاهای وارداتی خود مجبور به پرداخت هزینه‌های بیشتر می‌شوند. این افزایش هزینه‌ها نهایتاً به افزایش قیمت کالاهای تولیدی و مصرفی در داخل کشور می‌انجامد و تورم را افزایش می‌دهد.این نگرش، مخصوصاً در برهه‌های زمانی که نوسانات شدید ارز وجود دارد، بیشتر خود را نشان می‌دهد. به عنوان مثال، در چند سال اخیر، تغییرات قیمت ارز به ویژه در بازار آزاد و رانت‌های موجود در این بازار، موجب افزایش شدید قیمت‌ها در بسیاری از بخش‌ها شده است.

تجربه‌های جهانی: راهکارهای مقابله با تورم

یکی از بهترین راه‌ها برای مقابله با تورم در کشورهای مختلف، کنترل نقدینگی و اصلاحات مالی دولت است. در کشورهای مختلفی همچون آرژانتین و برزیل، سیاست‌های مؤثری برای کنترل تورم از طریق کاهش نقدینگی و اصلاح ساختار مالی دولت به کار گرفته شده است.در ایران نیز، اگرچه دولت در برخی مقاطع تلاش کرده است تا با مداخلات ارزی و مسدود کردن کانال‌های اطلاع‌رسانی نرخ ارز، از افزایش انتظارات تورمی جلوگیری کند، اما شواهد نشان می‌دهد که این سیاست‌ها در عمل مؤثر نبوده‌اند. به‌عنوان مثال، در دوران ریاست فرزین بر بانک مرکزی، تلاش‌های متعددی برای کنترل نرخ ارز انجام شد، اما قیمت دلار همچنان در مسیر صعودی خود باقی ماند.از سوی دیگر، بسیاری از کارشناسان اقتصادی معتقدند که سیاست‌های ارزی نمی‌توانند در بلندمدت به‌طور مؤثری تورم را کنترل کنند. به‌جای این سیاست‌ها، تمرکز باید بر کنترل نقدینگی و اصلاحات ساختاری در اقتصاد باشد.

راهکارهای پیشنهادی برای مقابله با تورم

برای مقابله با تورم در ایران، پیشنهادهای متعددی وجود دارد که بیشتر آن‌ها به مهار نقدینگی و اصلاحات مالی دولت مربوط می‌شود. برخی از این راهکارها عبارتند از:کاهش کسری بودجه دولت: یکی از اصلی‌ترین دلایل افزایش نقدینگی و تورم، کسری بودجه دولت است. دولت باید برای حل این مشکل به کاهش هزینه‌های غیرضروری و افزایش درآمدهای پایدار توجه کند.کنترل رشد نقدینگی: یکی از راهکارهای مؤثر در کنترل تورم، محدود کردن رشد نقدینگی است. بانک مرکزی باید سیاست‌های پولی مناسبی اتخاذ کند تا از افزایش بی‌رویه نقدینگی جلوگیری شود.اصلاحات مالی و بانکی: اصلاح نظام بانکی و کاهش سلطه مالی دولت از طریق کاهش استقراض از بانک‌ها، می‌تواند به کنترل تورم کمک کند.تنظیم قیمت‌های کالاها و خدمات: دولت باید به جای اعمال قیمت‌گذاری دستوری، شرایط را برای رقابت سالم فراهم کند تا قیمت‌ها در بازار به‌طور طبیعی تنظیم شوند.

در نهایت، به‌نظر می‌رسد که راهکارهای مناسب برای کنترل تورم در ایران باید بر مبنای کنترل نقدینگی و اصلاحات مالی دولت باشد. تلاش‌های گذشته برای کنترل نرخ ارز و مسدود کردن کانال‌های اطلاع‌رسانی نتوانسته‌اند به‌طور مؤثری تورم را کاهش دهند. بنابراین، سیاستگذاران باید به‌جای تمرکز بر نرخ ارز، روی حل مشکلات ساختاری و مالی اقتصاد کشور تمرکز کنند.تورم در ایران نیازمند یک رویکرد جامع و علمی است که همزمان به مسائلی چون کسری بودجه دولت، نقدینگی و سیاست‌های پولی بپردازد. تنها در این صورت است که می‌توان از این زخم کهنه اقتصادی رهایی یافت.