نسل در حال کوچک شدن

همزمان با فرارسیدن هفته جوان ۱۴۰۴، تازه‌ترین آمارهای رسمی مرکز آمار ایران تصویری نگران‌کننده از وضعیت جمعیت جوان کشور ترسیم می‌کند؛ تصویری که از یک‌سو از کاهش چشمگیر جمعیت جوانان ۱۵ تا ۳۴ سال حکایت دارد و از سوی دیگر نشان می‌دهد با وجود افت نرخ بیکاری، جوانان همچنان بیش از دو برابر میانگین کل کشور در معرض بیکاری، اشتغال ناپایدار و کاهش مشارکت اقتصادی قرار دارند. مجموعه این شاخص‌ها، ضرورت بازنگری جدی در سیاست‌گذاری‌های مرتبط با جوانان را بیش از هر زمان دیگری برجسته کرده است.

افت تدریجی جمعیت جوان؛ تغییر آرام اما عمیق ساختار جمعیتی

به گزارش اقتصاد ملی ، بر اساس برآوردهای رسمی جمعیتی، تعداد جوانان ۱۵ تا ۳۴ سال کشور از حدود ۲۹ میلیون نفر در سال ۱۳۹۹ به حدود ۲۴ میلیون نفر در سال ۱۴۰۴ کاهش یافته است. این کاهش پنج میلیون نفری در بازه‌ای کمتر از پنج سال، نشانه‌ای روشن از تغییر ساختار سنی جمعیت ایران و عبور تدریجی از «پنجره جمعیتی» است؛ پدیده‌ای که آثار آن تنها به حوزه جمعیت محدود نمی‌شود و پیامدهای گسترده اقتصادی، اجتماعی و حتی فرهنگی به همراه دارد.کارشناسان جمعیت‌شناسی معتقدند کاهش جمعیت جوان، به معنای کاهش نیروی کار بالقوه، افت پویایی اقتصادی و افزایش فشار بر نظام‌های حمایتی در سال‌های آینده است. در چنین شرایطی، هرگونه غفلت از سرمایه انسانی جوان می‌تواند هزینه‌های جبران‌ناپذیری برای آینده کشور به دنبال داشته باشد.

بیکاری جوانان؛ مسئله‌ای مزمن با چهره‌ای جدید

اگرچه آمارهای رسمی از کاهش نرخ بیکاری جوانان در سال‌های اخیر خبر می‌دهد، اما واقعیت بازار کار نشان می‌دهد این کاهش، به معنای حل مسئله بیکاری جوانان نیست. نرخ بیکاری جوانان ۱۸ تا ۳۵ سال که در سال ۱۳۹۶ حدود ۱۹.۷ درصد بوده، در سال ۱۴۰۴ به حدود ۱۴.۴ درصد رسیده است؛ کاهشی که در نگاه نخست امیدوارکننده به نظر می‌رسد.با این حال، این نرخ همچنان بیش از دو برابر میانگین نرخ بیکاری کل کشور است و نشان می‌دهد جوانان، به‌ویژه در سال‌های ابتدایی ورود به بازار کار، بیشترین فشار بیکاری را تحمل می‌کنند. این مسئله در میان جوانان تحصیل‌کرده نمود پررنگ‌تری دارد؛ گروهی که پس از سال‌ها تحصیل، با بازار کاری مواجه می‌شوند که ظرفیت جذب تخصص و مهارت آن‌ها را ندارد.

تحصیلات دانشگاهی؛ مزیت یا مانع ورود به بازار کار؟

یکی از تناقض‌های بازار کار ایران، وضعیت بیکاری در میان جوانان دارای تحصیلات عالی است. داده‌ها نشان می‌دهد نرخ بیکاری در میان فارغ‌التحصیلان دانشگاهی جوان، بالاتر از جوانان با سطح تحصیلات پایین‌تر است. این مسئله از شکاف عمیق میان نظام آموزش عالی و نیازهای واقعی بازار کار حکایت دارد.کارشناسان معتقدند تمرکز بیش از حد بر آموزش نظری، ضعف مهارت‌آموزی کاربردی و فقدان ارتباط مؤثر میان دانشگاه و صنعت، باعث شده بخش قابل توجهی از جوانان تحصیل‌کرده، آمادگی لازم برای ورود سریع به بازار کار را نداشته باشند. نتیجه این وضعیت، افزایش دوره بیکاری، اشتغال‌های نامرتبط با رشته تحصیلی و در نهایت دلسردی جوانان از ادامه مسیر حرفه‌ای است.

کاهش مشارکت اقتصادی؛ نشانه‌ای از دلسردی پنهان

یکی دیگر از شاخص‌های نگران‌کننده، کاهش نرخ مشارکت اقتصادی جوانان است. نرخ مشارکت اقتصادی گروه سنی ۱۸ تا ۳۵ سال از حدود ۵۰.۸ درصد در سال ۱۳۹۸ به حدود ۴۷.۳ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است. این کاهش، به معنای خروج تدریجی بخشی از جوانان از بازار کار یا حتی از جست‌وجوی شغل است.تحلیلگران اقتصادی این روند را نشانه‌ای از «دلسردی پنهان» می‌دانند؛ وضعیتی که در آن جوانان، به دلیل نبود فرصت‌های شغلی پایدار، دستمزدهای پایین یا ناامنی شغلی، انگیزه خود را برای مشارکت فعال در بازار کار از دست می‌دهند. تداوم این روند می‌تواند به کاهش بهره‌وری نیروی انسانی و تعمیق شکاف اجتماعی منجر شود.

زنان جوان؛ چالش مضاعف در بازار کار

وضعیت اشتغال زنان جوان، یکی از حساس‌ترین ابعاد بازار کار کشور است. آمارها نشان می‌دهد نرخ مشارکت اقتصادی زنان جوان به‌مراتب کمتر از مردان است و نرخ بیکاری آن‌ها نیز در بسیاری از استان‌ها بالاتر از میانگین کشوری قرار دارد.موانع فرهنگی، کمبود فرصت‌های شغلی متناسب، نبود حمایت‌های کافی برای اشتغال پایدار زنان و دشواری تلفیق نقش‌های خانوادگی و شغلی، از جمله عواملی است که حضور اقتصادی زنان جوان را محدود کرده است. این در حالی است که سرمایه‌گذاری بر اشتغال زنان، می‌تواند نقش مهمی در رشد اقتصادی و کاهش نابرابری‌های اجتماعی ایفا کند.

تمرکز اشتغال جوانان در بخش خدمات

بررسی ساختار اشتغال جوانان نشان می‌دهد بخش عمده‌ای از اشتغال این گروه سنی در بخش خدمات متمرکز شده است. در مقابل، سهم بخش‌های صنعت و کشاورزی یا روندی کاهشی داشته یا رشد آن بسیار محدود بوده است.اگرچه بخش خدمات به‌طور طبیعی سهم بالایی در اقتصادهای مدرن دارد، اما مسئله اصلی، کیفیت و پایداری مشاغل خدماتی در ایران است. بسیاری از این مشاغل، غیررسمی، کم‌درآمد و فاقد امنیت شغلی هستند؛ شرایطی که می‌تواند آینده شغلی جوانان را با ابهام جدی مواجه کند.

گذران وقت جوانان؛ زنگ خطر برای سرمایه اجتماعی

داده‌های مربوط به الگوی گذران وقت جوانان ۱۵ تا ۲۹ سال نیز نکات قابل تأملی را نشان می‌دهد. بر اساس این آمارها، بخش عمده‌ای از زمان روزانه جوانان صرف فعالیت‌های شخصی، استفاده از رسانه‌ها و فضای مجازی می‌شود؛ در حالی که سهم فعالیت‌های آموزشی، ورزشی و مشارکت اجتماعی محدودتر است.کارشناسان اجتماعی هشدار می‌دهند که تداوم این الگو، می‌تواند به کاهش سرمایه اجتماعی، افت مهارت‌های ارتباطی و افزایش آسیب‌های اجتماعی در میان جوانان منجر شود. از این منظر، توسعه زیرساخت‌های فرهنگی، ورزشی و تفریحی سالم، نه یک هزینه، بلکه سرمایه‌گذاری برای آینده کشور تلقی می‌شود.

شکاف منطقه‌ای؛ جوانان و نابرابری‌های جغرافیایی

وضعیت جوانان در کشور، تصویر یکدستی ندارد. نرخ بیکاری، مشارکت اقتصادی و کیفیت اشتغال جوانان در استان‌های مختلف تفاوت‌های معناداری دارد. در برخی مناطق، به‌ویژه استان‌های کم‌برخوردار، بیکاری جوانان به یکی از اصلی‌ترین چالش‌های اجتماعی تبدیل شده است.کارشناسان تأکید دارند که سیاست‌های اشتغال‌زایی باید متناسب با ویژگی‌های منطقه‌ای طراحی شود و تمرکز صرف بر نسخه‌های یکسان کشوری، نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای متنوع جوانان در سراسر کشور باشد.

ضرورت بازنگری در سیاست‌گذاری جوانان

مجموعه این آمارها نشان می‌دهد آینده جمعیتی و اقتصادی کشور، به‌شدت با وضعیت امروز جوانان گره خورده است. کاهش جمعیت جوان، بیکاری بالاتر از میانگین، افت مشارکت اقتصادی و ناپایداری اشتغال، همگی نشانه‌هایی از ضرورت بازنگری جدی در سیاست‌گذاری‌های حوزه جوانان است.کارشناسان بر چند محور کلیدی تأکید دارند: تمرکز بر ایجاد اشتغال پایدار و باکیفیت، توسعه آموزش‌های مهارت‌محور متناسب با نیاز بازار کار، حمایت ویژه از اشتغال زنان جوان، توجه به مناطق با نرخ بالای بیکاری و گسترش فرصت‌های مشارکت اقتصادی و اجتماعی جوانان.

هفته جوان و مسئولیتی فراتر از شعار

هفته جوان ۱۴۰۴، فرصتی است برای بازاندیشی در سیاست‌ها و برنامه‌هایی که مستقیماً با آینده کشور گره خورده‌اند. آمارهای رسمی، اگرچه تصویری نگران‌کننده ارائه می‌دهند، اما در عین حال می‌توانند نقطه شروعی برای اصلاح مسیر باشند؛ مشروط بر آنکه از سطح شعار عبور کرده و به اقدام‌های عملی، هدفمند و مبتنی بر داده تبدیل شوند.جوانان امروز، سرمایه فردای کشورند؛ سرمایه‌ای که حفظ و تقویت آن، نیازمند تصمیم‌های جسورانه، سیاست‌های هوشمندانه و نگاهی بلندمدت به آینده ایران است.